📖 Türkçe — Sözcükte ve Söz Öbeklerinde Anlam

1. Bir sözcüğün akla ilk gelen, herkesçe bilinen ve sözlükte ilk sırada verilen temel anlamına ne ad verilir?

1. Gerçek (temel) anlam
2. Mecaz anlam
3. Terim anlam
4. Yan anlam

Gerçek anlam, sözcüğün akla ilk gelen, sözlükte ilk sırada verilen ve ilk ortaya çıkışındaki kavramı karşılayan temel anlamıdır. (TDK Güncel Türkçe Sözlük / MEB Türkçe müfredatı 'Sözcükte Anlam' konusu)

2. TDK'ye göre, bir kelimenin gerçek anlamı yerine benzerlik yoluyla başka bir anlamda kullanılmasına ne denir?

1. Yan anlam
2. Terim anlam
3. Mecaz anlam
4. Somut anlam

Mecaz anlam, bir sözcüğün gerçek anlamından tamamen uzaklaşarak benzetme/ilgi yoluyla yeni bir kavramı karşılamasıdır. (TDK Güncel Türkçe Sözlük (sozluk.gov.tr) — 'mecaz' maddesi)

3. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük mecaz anlamda kullanılmıştır?

1. Çocuk, elindeki taşı gölete attı.
2. Bu tatlı sözlerle beni kandıramazsın.
3. Sabahları bir bardak su içerim.
4. Kapının kolunu iterek içeri girdi.

'Tatlı söz' ifadesinde 'tatlı' sözcüğü damak tadıyla değil, hoş/gönül alıcı anlamıyla kullanıldığı için mecaz anlamlıdır. (TDK Güncel Türkçe Sözlük (sozluk.gov.tr) — 'mecaz' maddesi)

4. 'Göz' sözcüğü aşağıdaki kullanımların hangisinde yan anlamıyla kullanılmıştır?

1. Gözlerim yıllardır bozuk olduğu için gözlük takıyorum.
2. Onun bu davranışı gözümde büyüdü.
3. Çekmecenin gözünde eski mektuplar duruyordu.
4. Bu sınavı gözden çıkarmıştım.

'Çekmecenin gözü', temel anlamla (organ) ilgisini koruyan biçim benzerliğine dayalı yeni bir anlam olduğundan yan anlamdır; diğer seçeneklerdeki kullanımlar gerçek ya da mecaz anlamlıdır. (MEB Türkçe Dersi Öğretim Programı — 'Sözcükte Anlam' / EBA ders materyali 'Gerçek, Yan, Mecaz Anlam')

5. Yan anlam ile mecaz anlam arasındaki temel fark aşağıdakilerden hangisidir?

1. Yan anlamda sözcüğün gerçek anlamla ilgisi korunur; mecaz anlamda bu ilgi kopmuştur.
2. Yan anlam yalnızca fiillerde, mecaz anlam yalnızca isimlerde görülür.
3. Yan anlam sözlükte yer almaz; mecaz anlam sözlükte yer alır.
4. Yan anlam bir bilim dalına özgüdür; mecaz anlam günlük dile özgüdür.

Yan anlam temel anlamla bağını korurken, mecaz anlamda sözcük gerçek anlamından tamamen uzaklaşır ve ilgi kopar. (MEB Türkçe Dersi Öğretim Programı — 'Sözcükte Anlam' / EBA ders materyali 'Gerçek, Yan, Mecaz Anlam')

6. TDK'ye göre 'bir bilim, sanat, meslek dalıyla veya bir konu ile ilgili özel ve belirli bir kavramı karşılayan kelime' aşağıdakilerden hangisiyle tanımlanır?

1. Deyim
2. Terim
3. Atasözü
4. Özdeyiş

Terim, belli bir bilim, sanat, spor veya meslek dalına özgü belirli bir kavramı karşılayan sözcüktür. (TDK Güncel Türkçe Sözlük (sozluk.gov.tr) — 'terim' maddesi)

7. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük terim anlamıyla kullanılmıştır?

1. Yağmurdan sonra bahçedeki toprak iyice yumuşamıştı.
2. Şiirdeki her dize on bir heceden oluşuyordu.
3. Yorgunluktan gözlerim kapanıyordu.
4. Bahçedeki gülleri sabah suladık.

'Hece' sözcüğü, dil bilgisi/edebiyat alanına özgü belirli bir kavramı karşıladığı için terim anlamlıdır; diğer cümlelerdeki sözcükler gerçek anlamda kullanılmıştır. (TDK Güncel Türkçe Sözlük (sozluk.gov.tr) — 'terim' maddesi)

8. Aşağıdakilerden hangisi somut anlamlı bir sözcüktür?

1. Sevgi
2. Adalet
3. Taş
4. Korku

Somut anlamlı sözcükler beş duyu organından biriyle algılanabilen varlıkları (taş, su, ışık, ses) karşılar; sevgi, adalet ve korku ise soyuttur. (MEB Türkçe Dersi Öğretim Programı — 'Sözcükte Anlam: somut-soyut anlam')

9. 'Kara-siyah', 'konuk-misafir' sözcük çiftleri arasındaki anlam ilişkisi aşağıdakilerden hangisidir?

1. Zıt anlamlılık
2. Eş anlamlılık
3. Eş seslilik
4. Çok anlamlılık

Eş anlamlılık (anlamdaşlık), aynı kavramı karşılayan farklı sözcükleri ifade eder. (MEB Türkçe Dersi Öğretim Programı — 'Sözcükler arası anlam ilişkileri')

10. 'Yüz' sözcüğünün 'yüz sayısı', 'yüz organı' ve 'yüzmek fiili' biçiminde farklı anlamlara gelmesi hangi anlam olayıyla açıklanır?

1. Eş anlamlılık
2. Zıt anlamlılık
3. Eş seslilik (sesteşlik)
4. Yan anlam

Eş seslilik (sesteşlik), yazılışı ve okunuşu aynı olduğu hâlde anlamları tamamen farklı olan sözcükleri ifade eder. (MEB Türkçe Dersi Öğretim Programı — 'Sözcükler arası anlam ilişkileri')

11. Bir sözcüğün, aralarında anlam ilgisi bulunan farklı kavramları karşılayacak biçimde birden çok anlama gelmesine ne denir?

1. Eş seslilik
2. Çok anlamlılık (polisemi)
3. Eş anlamlılık
4. Terimleşme

Çok anlamlılık (polisemi), aralarında ilgi bulunan gerçek, yan ve mecaz anlamların tek bir madde başı altında toplanmasıdır. (TDK Güncel Türkçe Sözlük — sözlük madde yapısı / dil bilimi 'çok anlamlılık' kavramı)

12. Benzetme amacı güdülmeden, parça-bütün ya da sanatçı-eser gibi bir ilgi nedeniyle bir sözün başka bir söz yerine kullanılmasına ne ad verilir?

1. Ad aktarması (mecazımürsel)
2. Benzetme (teşbih)
3. Kişileştirme (teşhis)
4. Yan anlam

Ad aktarmasında (düz değişmece) en ayırt edici özellik benzetme amacının bulunmamasıdır; parça-bütün, sebep-sonuç gibi ilgilere dayanır. (TDK Güncel Türkçe Sözlük — 'ad aktarması' maddesi / edebî sanatlar kaynakları)

13. 'Bu konuda son sözü Ankara söyleyecek.' cümlesindeki 'Ankara' sözcüğüyle yapılan söz sanatı aşağıdakilerden hangisidir?

1. Benzetme
2. Ad aktarması (yer-yönetim ilgisi)
3. Kişileştirme
4. Abartma

Burada 'Ankara' ile yönetim/hükûmet kastedilmiştir; yer adının, orada bulunan yönetim yerine kullanılması ad aktarmasıdır. (TDK Güncel Türkçe Sözlük — 'ad aktarması' maddesi / edebî sanatlar kaynakları)

14. Terimlerin anlam özellikleriyle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi doğrudur?

1. Her terim aynı zamanda bir deyimdir.
2. Terimler kural olarak yan, mecaz veya deyim anlamı taşımaz; tek ve belirli bir kavramı karşılar.
3. Terimler yalnızca soyut kavramları karşılar.
4. Bir sözcük terim olduğunda günlük dilde asla kullanılamaz.

Terim olarak kullanılan bir sözcük tek ve belirli bir kavramı karşılar; ancak aynı sözcük günlük dilde gerçek veya mecaz anlamda da kullanılabilir. (TDK 'terim' tanımı / MEB Türkçe müfredatı 'Terim Anlam')

15. Aşağıdaki sözcük çiftlerinden hangisi zıt (karşıt) anlamlıdır?

1. İyi - kötü
2. Kara - siyah
3. Konuk - misafir
4. Okul - mektep

Zıt anlamlılık, birbirine ters kavramları karşılayan sözcükleri (iyi-kötü, açık-kapalı) ifade eder; diğer çiftler eş anlamlıdır. (MEB Türkçe Dersi Öğretim Programı — 'Sözcükler arası anlam ilişkileri')

16. 'Ağır' sözcüğü aşağıdaki kullanımların hangisinde spor terimi olarak kullanılmıştır?

1. Bana söylediği ağır sözleri unutamıyorum.
2. Güreşçimiz ağır sıklette dünya şampiyonu oldu.
3. Bavul o kadar ağırdı ki taşıyamadım.
4. İşler bu ay biraz ağır ilerliyor.

'Ağır sıklet' güreş/boks gibi sporlara özgü bir kiloyu belirten terimdir; diğer kullanımlar mecaz veya gerçek anlamlıdır. (TDK 'terim' tanımı / MEB Türkçe müfredatı 'Terim Anlam')

17. TDK'ye göre 'uzun deneme ve gözlemlere dayanılarak söylenmiş ve halka mal olmuş, öğüt verici nitelikte söz' aşağıdakilerden hangisidir?

1. Deyim
2. Atasözü
3. Terim
4. Özdeyiş

Atasözü, uzun deneme ve gözlemlere dayanan, halka mal olmuş, öğüt verici anonim sözdür. (TDK Güncel Türkçe Sözlük (sozluk.gov.tr) — 'atasözü' maddesi)

18. Atasözü ile deyim arasındaki temel fark aşağıdakilerden hangisidir?

1. Atasözleri bir yargı/genel kural bildirir ve öğüt verir; deyimler yargı bildirmez, bir durumu çekici biçimde anlatır.
2. Atasözleri her zaman söz öbeği, deyimler her zaman tam cümledir.
3. Atasözlerinin söyleyeni bellidir; deyimlerin söyleyeni belli değildir.
4. Atasözleri mecaz, deyimler her zaman gerçek anlam taşır.

Atasözleri bir yargı/genel kural bildirip öğüt verir ve genellikle tam cümledir; deyimler yargı bildirmez, bir kavram ya da durumu anlatır. (TDK yayını — Ömer Asım Aksoy, Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü (giriş) / TDK atasözü-deyim ayrımı)

19. 'Damlaya damlaya göl olur.' atasözünün anlattığı düşünce aşağıdakilerden hangisidir?

1. Yardımlaşmak insanı güçlü kılar.
2. Küçük şeyler birike birike büyük bir varlık oluşturur.
3. Aceleci davranan zarar görür.
4. Her işin bir zamanı vardır.

Bu atasözü, küçük birikimlerin zamanla büyük bir bütün oluşturacağını, tutumlu olmanın önemini anlatır. (TDK Güncel Türkçe Sözlük (sozluk.gov.tr) — atasözleri / Ömer Asım Aksoy, Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü)

20. 'Sakla samanı, gelir zamanı.' atasözü aşağıdaki durumların hangisine örnek olarak söylenebilir?

1. İşe erken başlamanın önemi
2. Değersiz görünen bir şeyin ileride işe yarayabileceği
3. Sözünde durmanın gerekliliği
4. Komşuluk ilişkilerinin değeri

Atasözü, bugün değersiz görünen bir şeyin ileride işe yarayabileceğini, bu yüzden atmamak gerektiğini anlatır. (TDK Güncel Türkçe Sözlük (sozluk.gov.tr) — atasözleri / Ömer Asım Aksoy, Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü)

21. 'Ağaç yaşken eğilir.' atasözüyle anlatılmak istenen düşünce aşağıdakilerden hangisidir?

1. Doğa koşullarına uyum sağlamak gerekir.
2. İnsan, iyi alışkanlıkları küçük yaşta kazanır; eğitim erken yaşta verilmelidir.
3. Zorlukla elde edilen başarı kalıcı olur.
4. Güçlü olan her zaman haklıdır.

Atasözü, çocuğun küçük yaşta terbiye edilip iyi alışkanlıklar kazandırılması gerektiğini, çünkü ileri yaşta bunun güçleştiğini anlatır. (TDK Güncel Türkçe Sözlük (sozluk.gov.tr) — atasözleri / Ömer Asım Aksoy, Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü)

22. Aşağıdaki söz öbeklerinden hangisi bir atasözü değil, deyimdir?

1. Son pişmanlık fayda etmez.
2. Etekleri zil çalmak
3. Bugünün işini yarına bırakma.
4. Su testisi su yolunda kırılır.

'Etekleri zil çalmak' bir yargı bildirmez; çok sevinmek durumunu anlatan kalıplaşmış bir söz öbeği olduğu için deyimdir. Diğerleri yargı/öğüt bildiren atasözleridir. (TDK yayını — Ömer Asım Aksoy, Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü / TDK atasözü-deyim ayrımı)

23. Söyleyeni belli olan, bir düşünceyi kısa ve özlü biçimde anlatan söze ne denir; bunun atasözünden farkı nedir?

1. Deyim; atasözünün aksine yargı bildirir.
2. Özdeyiş (vecize); atasözünden farkı söyleyeninin belli olmasıdır.
3. Terim; atasözünden farkı mecaz anlam taşımasıdır.
4. Atasözü; farkı yoktur, aynı şeydir.

Özdeyiş (vecize) söyleyeni belli sözdür; atasözleri ise söyleyeni belli olmayan, halka mal olmuş anonim sözlerdir. (TDK Güncel Türkçe Sözlük — 'özdeyiş / vecize' maddesi / MEB Türkçe müfredatı)

24. Deyimlerin anlam ve yapı özellikleriyle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?

1. Deyim en az iki sözcükten oluşur.
2. Deyimi oluşturan sözcüklerin yerine eş anlamlıları konulamaz.
3. Deyimlerin tamamı mecaz anlam taşır; gerçek anlamlı deyim yoktur.
4. Deyimlerde sözcüklerin sırası ve yapısı kalıplaşmıştır, biçim korunur.

Deyimlerin çoğu mecaz anlam taşısa da 'ismi geçmek', 'yola çıkmak' gibi gerçek anlamlı deyimler de vardır; bu nedenle 'her deyim mecazlıdır' yargısı yanlıştır. (Ömer Asım Aksoy, Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü (TDK) — deyimlerin anlam özellikleri)

25. Eş anlamlı (anlamdaş) sözcüklerle ilgili aşağıdaki tanımlardan hangisi doğrudur?

1. Yazılışı ve okunuşu aynı, anlamı farklı olan sözcüklerdir.
2. Aynı kavramı karşılayan, birbirinin yerine kullanılabilen farklı sözcüklerdir.
3. Birbirine ters (karşıt) kavramları karşılayan sözcüklerdir.
4. Sesin taklidiyle oluşmuş, doğadaki sesleri yansıtan sözcüklerdir.

Eş anlamlılık (anlamdaşlık), aynı kavramı karşılayan farklı sözcükleri ifade eder; 'kara-siyah', 'konuk-misafir' gibi. (MEB Türkçe Dersi Öğretim Programı — 'Sözcükler arası anlam ilişkileri')

26. Aşağıdaki sözcük çiftlerinden hangisi eş anlamlı (anlamdaş) değildir?

1. konuk - misafir
2. kara - siyah
3. yıl - sene
4. açık - kapalı

'Açık - kapalı' birbirine ters kavramları karşılayan zıt (karşıt) anlamlı bir çifttir; diğerleri aynı kavramı karşılayan eş anlamlı çiftlerdir. (MEB Türkçe Dersi Öğretim Programı — 'Sözcükler arası anlam ilişkileri')

27. "Bu işte başarılı olacağına inanıyordu; ancak sonunda büyük bir ______ ile karşılaştı." Cümledeki boşluğa, 'başarı' sözcüğünün zıt anlamlısı getirileceğine göre en uygun sözcük hangisidir?

1. başarısızlık
2. gelişme
3. kazanım
4. ilerleme

'Başarı' sözcüğünün karşıt anlamlısı 'başarısızlık'tır; cümlenin 'ancak' bağlacıyla kurduğu karşıtlık da bu sözcüğü gerektirir. (MEB Türkçe Dersi Öğretim Programı — 'Sözcükler arası anlam ilişkileri (zıt anlam)')

28. Bir sözcüğün olumsuzu ile zıt (karşıt) anlamlısı farklı kavramlardır. Buna göre aşağıdaki çiftlerden hangisinde ikinci sözcük, birincisinin OLUMSUZU değil ZITTIDIR?

1. gelmek - gelmemek
2. almak - almamak
3. uzun - kısa
4. görmek - görmemek

'Uzun - kısa' birbirine ters iki kavramı karşılayan zıt anlamlı bir çifttir; diğerlerinde ise sözcük yalnızca olumsuzluk ekiyle olumsuzlanmıştır, karşıt kavram oluşmamıştır. (MEB Türkçe Dersi Öğretim Programı — 'Sözcükler arası anlam ilişkileri: zıt anlam / olumsuzluk ayrımı')

29. "Yaşlı adam, torununa geçmiş günlerin anısını anlatırken gözleri doldu." cümlesinde 'anı' sözcüğünün yerine kullanılabilecek eş anlamlı (anlamdaş) sözcük aşağıdakilerden hangisidir?

1. hatıra
2. hayal
3. düş
4. beklenti

'Anı' sözcüğünün eş anlamlısı (anlamdaşı) 'hatıra'dır; her ikisi de aynı kavramı karşılar. (MEB Türkçe Dersi Öğretim Programı — 'Sözcükler arası anlam ilişkileri (eş anlam)')

30. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde eş anlamlı (anlamdaş) iki sözcük bir arada kullanılmıştır?

1. Sınavın kolay ve zor sorularını ayrı ayrı çözdü.
2. Bütün konuk ve misafirler salonda ağırlandı.
3. Yaşlı ile genç aynı masada sohbet ediyordu.
4. Gece gündüz demeden çalışıp projeyi bitirdi.

'Konuk' ve 'misafir' aynı kavramı karşılayan eş anlamlı sözcüklerdir; diğer seçeneklerde zıt anlamlı çiftler (kolay-zor, yaşlı-genç, gece-gündüz) bulunur. (MEB Türkçe Dersi Öğretim Programı — 'Sözcükler arası anlam ilişkileri (eş anlam)')

31. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde zıt (karşıt) anlamlı sözcükler bir arada kullanılmıştır?

1. Bütün gün yazı yazdı, hiç dinlenmedi.
2. Doğru ile yanlışı ayırt etmeyi küçük yaşta öğrendi.
3. Güzel bir manzara karşısında hayran kaldık.
4. Sabahtan akşama kadar kitap okudu.

'Doğru' ve 'yanlış' birbirine ters kavramları karşılayan zıt (karşıt) anlamlı sözcüklerdir. (MEB Türkçe Dersi Öğretim Programı — 'Sözcükler arası anlam ilişkileri (zıt anlam)')

32. Eş anlamlı sözcükler her bağlamda birbirinin yerine kullanılamaz. Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'kara' sözcüğü, eş anlamlısı 'siyah' ile DEĞİŞTİRİLEMEZ?

1. Duvarları kara bir boyayla boyamışlar.
2. Kara gözlüklerini takıp güneşe çıktı.
3. Başına kara haberler peş peşe geldi.
4. Kara bir kediyi sokakta besliyordu.

'Kara haber' kalıbında 'kara' 'kötü, uğursuz' anlamındadır ve 'siyah' ile değiştirilemez; diğerlerinde renk anlamı taşıdığı için değişim mümkündür. (TDK Güncel Türkçe Sözlük — 'kara' maddesi / MEB müfredatı 'eş anlamlıların bağlama duyarlılığı')

33. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'yaş' sözcüğü, 'sene/yıl' anlamındaki 'yaş' ile eş sesli (sesteş) olan farklı bir sözcük olarak kullanılmıştır?

1. Çocuk bu yıl altı yaşına girdi.
2. Kardeşimden üç yaş büyüğüm.
3. Yaş odun sobada iyi yanmaz.
4. Emekli olduğunda altmış beş yaşındaydı.

'Yaş odun' örneğindeki 'yaş' 'kuru' sözcüğünün zıddı olan, nemli anlamındaki eş sesli sözcüktür; diğerlerinde 'yaş' insan ömrünü/yaş sayısını bildirir. (TDK Güncel Türkçe Sözlük — 'yaş' maddeleri (eş seslilik) / MEB müfredatı)

34. Bir sözcüğün zıddı, kullanıldığı anlama göre değişebilir. Buna göre 'ağır' sözcüğünün karşıt anlamlısı aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'hafif' DEĞİLDİR?

1. Valizim çok ağır olduğu için zor taşıdım.
2. Ağır bir yükü sırtında taşıyordu.
3. Ağır ağır yürüyerek eve doğru ilerledi.
4. Kutu göründüğünden daha ağırmış.

'Ağır ağır yürümek'te 'ağır' 'yavaş' anlamındadır ve zıddı 'hızlı/çabuk'tur; diğerlerinde ağırlık bildirdiği için zıddı 'hafif'tir. (TDK Güncel Türkçe Sözlük — 'ağır' maddesi / MEB müfredatı 'çok anlamlılık ve zıt anlam')

35. İkileme ile ilgili aşağıdaki tanımlardan hangisi doğrudur?

1. Anlamı güçlendirmek için sözcüğün tekrarlanması ya da yakın/karşıt/yansıma sözcüklerin bir araya getirilmesidir.
2. Söyleyeni belli olan kısa ve özlü sözlerdir.
3. Gerçek anlamından ayrı, kalıplaşmış söz öbekleridir.
4. Uzun deneyimlere dayanan, öğüt verici anonim sözlerdir.

İkileme, anlamı pekiştirmek, güçlendirmek ya da zenginleştirmek için sözcüklerin tekrarı veya yakın/zıt/yansıma sözcüklerin bir araya getirilmesiyle oluşan söz öbeğidir. (MEB Türkçe Dersi Öğretim Programı — 'İkilemeler' konusu)